Từ một loài cây được sử dụng trong y học dân gian, Xáo tam phân đang được tìm hiểu bằng các công cụ nghiên cứu hiện đại. Câu hỏi đặt ra là: trong cây có những chất nào đáng chú ý, và chúng có thể tác động đến các quá trình liên quan đến ung thư phổi ra sao?

Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Y Dược TP.HCM đã tiếp cận câu hỏi này bằng cách phân tích dữ liệu và mô phỏng trên máy tính. Công trình được công bố trên tạp chí ACS Omega vào tháng 6 năm 2025. (Thông tin công bố trên PubMed).

Xáo tam phân, có tên khoa học là Paramignya trimera, là loài cây thuộc họ cam quýt. Cây chứa nhiều nhóm chất khác nhau. Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả tổng hợp thông tin về 58 hợp chất để tìm những ứng viên có thể tiếp tục khảo sát trong nghiên cứu ung thư phổi.

Để hiểu cách làm, có thể hình dung bên trong tế bào là một hệ thống liên lạc phức tạp. Các protein truyền tín hiệu giúp tế bào phát triển, phân chia và tồn tại. Khi những hoạt động này bị rối loạn, chúng có thể góp phần vào sự hình thành và phát triển của ung thư.

Nhóm nghiên cứu sử dụng các cơ sở dữ liệu để đối chiếu hai loại thông tin: những protein mà các chất trong xáo tam phân được dự đoán có thể tương tác, và những protein có liên quan đến ung thư phổi. Cách làm này giống như đặt hai tấm bản đồ lên nhau để tìm các điểm giao nhau đáng chú ý.

Sau đó, họ dùng phương pháp “ghép nối phân tử” để dự đoán cách các hợp chất có thể gắn vào ba protein được lựa chọn, mang tên AKT1, MAPK1 và MAPK3. Có thể hình dung đây là việc thử độ khớp giữa chìa khóa và ổ khóa trên mô hình máy tính. Độ khớp giúp chọn chất đáng nghiên cứu, còn việc chất đó có làm thay đổi hoạt động của protein hay không phải được kiểm tra bằng thí nghiệm.

Từ quá trình sàng lọc, paratrimerin J, axit ellagic và rutin được lựa chọn là ba ứng viên nổi bật. Cả ba cho thấy khả năng tương tác đáng chú ý với các protein được khảo sát trong mô hình tính toán.

Riêng paratrimerin J được nghiên cứu thêm bằng mô phỏng chuyển động phân tử. Nếu bước ghép nối giống như chụp một bức ảnh về cách chất gắn với protein, bước này giống như xem một đoạn phim để theo dõi chúng có duy trì sự gắn kết khi chuyển động hay không. Kết quả mô phỏng gợi ý các phức hợp của paratrimerin J với ba protein có thể đạt trạng thái tương đối ổn định trong điều kiện được thiết lập.

Các phân tích còn hướng sự chú ý đến những mạng truyền tín hiệu liên quan đến sự phát triển và tồn tại của tế bào ung thư. Đây là cơ sở để đặt ra các câu hỏi cụ thể hơn cho thí nghiệm tiếp theo: hợp chất nào thực sự tác động đến protein, tác động ở nồng độ nào, và có ảnh hưởng đến tế bào khỏe mạnh hay không?

Giá trị của nghiên cứu nằm ở việc giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm. Từ hàng chục hợp chất, các nhà khoa học có thể ưu tiên một số chất để kiểm tra sâu hơn. Tuy vậy, kết quả tính toán phụ thuộc vào dữ liệu đầu vào và những giả định của mô hình. Một chất gắn thuận lợi với protein trên máy tính vẫn có thể hoạt động khác khi đưa vào tế bào hoặc cơ thể.

Vấn đề an toàn cũng còn nhiều điều cần làm rõ. Phần dự đoán của nghiên cứu ghi nhận những tín hiệu cần lưu ý về độc tính đối với gan và khả năng gây mẫn cảm da. Các tín hiệu này cần được kiểm tra bằng thực nghiệm; chúng chưa cho biết người sử dụng sẽ gặp tác dụng phụ nào hay ở mức độ bao nhiêu.

Công trình cũng chưa cung cấp bằng chứng về hiệu quả điều trị trên bệnh nhân hoặc xác định liều dùng cho người. Kết quả khảo sát từng hợp chất không thể tự động áp dụng cho nước sắc, cao chiết hay sản phẩm Xáo tam phân ngoài thị trường, bởi thành phần và hàm lượng có thể khác nhau.

Với ba ứng viên được lựa chọn, nghiên cứu đã đưa ra những câu hỏi cụ thể để tiếp tục tìm lời giải trong phòng thí nghiệm. Để các phát hiện này có thể mang lại lợi ích cho người bệnh, những bước tiếp theo phải làm rõ được cả tác dụng thực tế, khả năng hấp thu và độ an toàn.

Bài viết được diễn giải từ tài liệu:  Evaluation of Bioactivity Effects of Paramignya trimera in the Treatment of Lung Cancer through In Silico Approaches