Khám phá câu chuyện Xáo tam phân ở Ninh Vân, từ kinh nghiệm dân gian đến nghiên cứu và bảo tồn dược liệu Việt.

Gắn với vùng núi Hòn Hèo, Ninh Vân, Khánh Hòa, Xáo tam phân được nhắc đến trong những câu chuyện về cây thuốc và kinh nghiệm dân gian. Phía sau tên gọi ấy là hành trình từ một loài cây trong tự nhiên đến sự quan tâm của cộng đồng, cùng những nỗ lực nghiên cứu và gìn giữ nguồn dược liệu.

Xáo tam phân có tên khoa học là Paramignya trimera, thuộc họ Cam (Rutaceae). Theo tài liệu nghiên cứu của Đại học Huế, tên cây đã được ghi nhận trong bộ sách Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ từ năm 1990. Loài cây này phân bố tại một số địa phương Nam Trung Bộ như Khánh Hòa, Phú Yên và Ninh Thuận. Vì vậy, câu chuyện tại Ninh Vân là một dấu mốc khiến cây được biết đến rộng rãi, thay vì thời điểm “ra đời” của loài. (Nghiên cứu của Đại học Huế, 2017).

Trong bài phóng sự đăng năm 2013, Báo Công an Nhân dân ghi lại câu chuyện ông Lê Hăng ở Ninh Vân được anh Lương Sinh chia sẻ kinh nghiệm nhận biết và sử dụng cây thuốc. Những lời kể xung quanh câu chuyện này dần lan truyền, thu hút nhiều người tìm đến địa phương để tìm hiểu và mua Xáo tam phân. Từ đó, tên gọi của cây xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống và trên báo chí.

Tuy nhiên, sự quan tâm ấy cũng kéo theo nhiều hệ lụy. Tình trạng thông tin bị thổi phồng, cây không đúng loại được rao bán và nguồn cây tự nhiên bị khai thác quá mức. Những lời kể về sức khỏe cần được nhìn nhận thận trọng, không thể xem là bằng chứng xác nhận hiệu quả điều trị. (Báo Công an Nhân dân, 29/11/2013).

Sau giai đoạn khai thác rầm rộ, việc bảo tồn Xáo tam phân trở thành mối quan tâm tại Khánh Hòa. Một số người dân đưa cây về gây trồng, trong khi ngành nông nghiệp triển khai điều tra và xây dựng vườn cây đầu dòng. Theo thông tin công bố năm 2020, hoạt động bảo tồn tại Trung tâm Nông nghiệp công nghệ cao đã được triển khai từ năm 2014, hướng đến gìn giữ nguồn gen và phát triển cây giống. Thông tin bảo tồn tại Khánh Hòa.

Song hành với những nỗ lực ấy, các nhà nghiên cứu cũng tìm hiểu phương pháp nhân giống bằng giâm hom và chiết cành, tạo thêm cơ sở cho việc gây trồng, phục hồi nguồn cây. Đây là bước chuyển từ sự quan tâm tự phát sang cách tiếp cận có nghiên cứu và định hướng bảo tồn. Nghiên cứu nhân giống xáo tam phân.

Câu chuyện Xáo tam phân gợi nhắc rằng trân trọng dược liệu cần bắt đầu từ hiểu biết: nhận diện đúng loài, tìm hiểu nguồn gốc và gìn giữ cây trong tự nhiên. Đó cũng là nền tảng để những giá trị của cây thuốc Việt tiếp tục được nghiên cứu và trao truyền có trách nhiệm.