Lá Xáo tam phân có thể thuôn dài, bầu dục hoặc gần tròn. Sự đa dạng này đã được ghi nhận trong các nghiên cứu thực vật học, cho thấy việc nhận diện cây cần dựa trên nhiều đặc điểm thay vì chỉ một hình dạng lá.

Xáo tam phân, được các công trình dưới đây gọi bằng tên khoa học Paramignya trimera, thuộc họ Cam (Rutaceae). Trong nghiên cứu công bố năm 2016, Trần Thị Thu Trang và cộng sự mô tả lá đơn, mọc so le, mép nguyên, mặt trên xanh đậm hơn mặt dưới; gân lá dạng lông chim và có các túi tiết nhìn như những chấm trong mờ. Đáng chú ý, mẫu khảo sát có nhiều dạng phiến: bầu dục hoặc thuôn dài, phần đầu lá có thể tròn, hơi lõm hay tách thành hai thùy. Như vậy, ngay trong mô tả thực vật học, lá Xáo tam phân đã không bị giới hạn ở một kiểu duy nhất. (Nghiên cứu trên Y học TP. Hồ Chí Minh, 2016).

Công bố trên Scientific Reports năm 2020 của Phí Thị Cẩm Miên và cộng sự tiếp tục ghi nhận sự đa dạng này. Trong các mẫu Xáo tam phân khảo sát, nhóm tác giả quan sát được lá thuôn, hình trứng, trứng ngược, bầu dục và gần tròn. Đặc biệt, nhiều dạng lá có thể xuất hiện trên cùng một cá thể. Đây là bằng chứng cho thấy khác biệt hình lá chưa đủ để kết luận hai cây thuộc hai loài khác nhau. 

Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Công nghệ Sinh học năm 2021 khảo sát năm mẫu kiểu hình tại Khánh Hòa, có khác biệt về hình dạng, kích thước lá và đặc điểm gai. Sau khi kết hợp mô tả hình thái với phân tích các vùng DNA ITS, matK và rbcL, nhóm tác giả kết luận những mẫu nghiên cứu cùng thuộc P. trimera. Kết quả này áp dụng cho tập mẫu đã khảo sát, không có nghĩa mọi cây mang tên dân gian “Xáo tam phân” đều được xác nhận là cùng loài. (Phí Thị Cẩm Miện và cộng sự, 2021).

Các công bố cũng đưa ra những khoảng kích thước lá khác nhau:

Những số liệu trên là mô tả trong từng công trình, không phải kết quả của một thí nghiệm so sánh chung. Vì vậy, không nên lấy riêng một khoảng kích thước làm ngưỡng tuyệt đối để xác định cây thật hay giả.

Vị trí lá trên cây cũng cần được lưu ý. Công bố năm 2021 ghi nhận lá gần ngọn có phiến lớn hơn lá ở những đoạn thân, cành khác. Tuy nhiên, các tài liệu được tổng hợp chưa đủ để quy mọi khác biệt hình lá cho tuổi cây, ánh sáng, đất trồng hay chế độ chăm sóc. Muốn xác định nguyên nhân cần nghiên cứu có thiết kế so sánh và kiểm soát các yếu tố này. (Nghiên cứu hình thái tại Khánh Hòa, 2021).

Ở một hướng đối chiếu khác, Nguyễn Trọng Hiếu và cộng sự nghiên cứu lá cây trồng tại Đồng Nai, công bố năm 2024. Nhóm tác giả chưa nhận thấy khác biệt rõ rệt về hình thái cây, vi phẫu và bột lá so với tài liệu mô tả cây tự nhiên tại Khánh Hòa. Đây là kết quả đối chiếu với tài liệu đã công bố, chưa phải bằng chứng khẳng định cây ở mọi vùng trồng hoàn toàn giống nhau. Nghiên cứu cũng đề nghị khảo sát thêm cây lâu năm hơn để làm rõ một số đặc điểm vi học. (Tạp chí Y Dược Thái Bình, 2024).

Sự giống nhau giữa các loài gần gũi khiến việc nhận diện càng cần thận trọng. Một công bố năm 2026 về phân biệt Luvunga scandens và Paramignya trimera tiếp tục đề xuất sử dụng dữ liệu DNA, trong đó ITS1 là chỉ thị có triển vọng trong tập mẫu nghiên cứu. Kết quả này bổ sung công cụ định danh khi quan sát bên ngoài chưa đủ rõ ràng. (Ha và cộng sự, 2026 — bản toàn văn).

Từ phạm vi các công trình trên, chưa có cơ sở để xem “lá to”, “lá nhỏ”, “lá tròn” hay “lá dài” là những nhóm chất lượng dược liệu riêng biệt. Các mô tả hình thái không phải phép thử hàm lượng hoạt chất hay hiệu quả sử dụng. Việc nhận diện Xáo tam phân cần kết hợp nhiều bộ phận của cây, đặc biệt là hoa và quả, đồng thời đối chiếu vi học hoặc dữ liệu DNA khi cần. Cách tiếp cận này giúp ghi nhận đúng sự đa dạng của cây và hạn chế nhầm lẫn trong nghiên cứu, gây trồng và lựa chọn nguyên liệu.